Euskal Herriko gatazkaren irakurketa… (I)

“Euskal Herrian bizi dugun momentua historikoa dela entzun izan dugu behin eta berriro, baina historikoa norentzat, zer ikuspegitik? Gatazkaren irakurketa klasikoak ikuspegi anitz atzean utzi dituela uste dugu eta beraz, irakurketa horrek, aurrera begirako urrats konkretu batzuk soilik bultzatu dituela. Azterketa kritiko feminista egin nahi diogu bake eta gatazka kontzeptuei, orain arteko irakurketei errebisioa eginez. Horrela, aurrera begirako urratsen proposamen anitzak aztertzea eta plazaratzea lortu nahi dugu”.

Goiko azalpen hori topa daiteke UEUko webgunean, pasa den astean Iruñean antolatutako “Euskal Herriko gatazkaren irakurketa etorkizuneko bake feministaren bidean” ikastaroaren berri jaso nahi izanez gero. Izenburuak berak dakar berpentsatu beharreko gakoetako bat, hain juxtu ere, Euskal Herriko gatazka esan eta guztioi bururatuko zaizkigula irudi berberak; ez, hori esatea akaso gehiegi da, baina guztiok ariko gara gatazka berberaz pentsatzen, ez demagun emakumeen aurkako biolentzia egiturazkoen gatazkaz edo hemengo ijitoen egoeraz.

Gatazkaren azterketa kritiko feminista egiteko eta irakurketa klasikoak atzean utzi dituen ikuspegi anitzak konpartitzen hasteko honako hauek proposatu zituzten, besteak beste, hizlariek:

Zuen bakea, gure biolentzia

Astelehen goizeko lehen saioan Jule Goikoetxea eta Zuriñe Rodriguez Euskal Herriko Unibertsitateko irakasleek jardun zuten, bakoitzak bere aldetik, baina, edonola ere, hainbat kontu harilkatuz. Izenburu bakarraren pean batuko ditugu: Goikoetxeak maila orokorragoan hitz egin zuen bakearen kontzeptuaz, eta, ondoren, Rodriguezek Euskal Herrira ekarri zituen gako horiek.

Goikoetxeak galderekin ekin zion saioari: zer da bakea? Eta biolentzia? Eta gatazka? Eta normalizazioa? Normalizazioak bakea al dakar? Zeinentzat? Baketsutzat hartzen dira gerran ez dauden gizarteak; horiek, ordea, ez dira biolentziarik gabekoak. Ikuspegi patriarkaletik pentsatu da bakea. Azken batean, arautik ateratzen den oro da gatazkatsua eta egoera normalari (arautuari) eusteko biolentzia asko gauzatzen da. Emakumeen obedientzia, adibidez, arauaren barruan dago eta, hortaz, horien sumisiorik ezak gatazka dakar, konpondu beharreko insurrekzio bat.

Alegia, posizioaren arabera bakearen esanahia aldatu egiten dela. Beste adibide bat ipintzearren: ugazabaren bakea, langilearen biolentzia.

Esparru publiko eta pribatuaren arteko bereizketa zorrotza ere aipatu behar da emakumeen bakerik ezaren harira. XVII-XVIII mendeetan hasi zen sortzen patriarkatu modernoa, eta orduantxe hasi ziren argiki bereizten bi esparruok gaur egun ezagutzen ditugun gisan. Esparru pribatua da politikoa ez den espazioa, ez legerik ez eskubiderik aitortzen ez duena, gizateria musutruk hazten eta sortzen duen espazio naturalizatua. Legeen, eskubideen, politikaren, arrazioaren espazio publiko hori soilik izan da posible publikotik sistematikoki kanpo geratu direnen lanari esker; beren zereginak: zaintzea eta plazera ematea. Kanporaketa hori da normalizazioa, normaltzat hartzen da eta gizartea ondo dabilela esan nahi du. Testuinguru horretan, gatazka zera da: gizonak elkar akabatzen hasten direnean. Bakea, ordea: gizonen artean zerbait sinatzen dutenean.

Goikoetxearen ustez normalizazioa beharrezkoa da, baina ezin dugu pentsatu biolentzia sekula desagertuko denik, eta onartu behar dugu normalizazioak beti dakarrela biolentzia gehiago edo gutxiago. Gakoa da, hain juxtu ere, nork, nola eta zertarako gauzatzen den bortizkeria hori; alegia, zer arau jotzen den normaltzat. Arrisku horiei aurre egiteko ikuspuntua honako hau litzateke: komunitatean adostu araua nolakoa izango den eta biolentzia nola bideratuko den. Garrantzitsua da feminismoa pentsatzea dauzkagun aukeren gainean eta ez existitzen ez den gizarte baten arabera. Era berean, emakumeok behar-beharrezkoa dugu esparru publikoan sartzea eta botere politikoa eskuratzea, feminismotik; ostantzean, bakerik ez baita izango guretzat. Izan ere, patriarkatuaren bakea sortu zen gizon eredu jakin bati eragiten ez dioten biolentzia guztiak ezkutatzeko, eta horiek denak ikusarazteko, aldiz, feminismoa.

Aipatu bezala, Rodriguezek zehatzago heldu zion Euskal Herriko kasuari. Bizi dugun garaia bizita, Rodriguezek hasteko ohartarazi digu: normalizazio-dispositiboekin kontuz ibili behar dugu, dispositibo horiek identifikatzeko gai izan behar dugu, bestela atzera bidaliko baikaituzte emakumeok sukaldera eta armairura. ETAren jarduera armatua bukatuta eta balizko estatu berri baten sorrerarekin ez da biolentzia amaituko. Euskal Herriko iruditerian gatazka politiko-armatua hartu da gatazka bakartzat, eta hortik arriskua, hori konpontzean dena konpoduko dela pentsatzekoa.

Euskal Herrian biolentziarekiko bi prozesu gertatu dira: batetik, biolentzia bera normalizatu egin da, alegia, arruntzat hartzen dugu, horren aurka inmunizatu gara, nolabait. Bestetik, gure agendan dagoen kontzeptua izanda, biolentziaren identifikazio kolektiboa egin da, nahiko irakurketa homogeneoa hori, herri-mugimendu eta abarretan. Biolentziaren sexua, adibidez, ez da kontuan hartu: hildakoak, torturak, atxiloketak… irakurri dira soilik biolentzia modura, gatazka politiko-armatuari lotuta. Horren barruan ez da sexuaren araberako irakurketa berezitua egin. Horrez gain, biolentzia nabarmenenak bakarrik jarri dira mahai gainean.

Gure egoeraren arriskuak dira: batetik dagoeneko aipatu dugun hori, alegia, gatazka politikoa konpontzean dena konponduko dela sinestea, eta, hortaz, (politikoak ere badiren) gainontzeko biolentzia guztiak ahaztea. Bestetik, aipatu dugun inmunizazioaren eta biolentzia nabarmenenei soilik jaramon egitearen ondorioz, emakumeok pairatzen ditugun biolentziak desitxuratu egiten dira. Esate baterako, adin jakin baten bueltan, emakume askok militantzia uzten dute, betirako edo bolada batez, juxtu ama izan diren garaiarekin bat, kasualitate hutsez. Aita izaten direnekin ez da fenomeno hori gertatzen. Beste adibide bat ipintzearren, emakumeek ez dute ia inoiz asanbladetan hitz egin nahi izaten. Rodriguezen ustez, horiek ere jo behar dira biolentziatzat eta politikotzat.

Aurrez Goikoetxeak aipatutako esparru publiko eta pribatuaren kontzeptuei tiraka eta hori gatazkaren euskal iruditeriari erantsita, bi rol izan dira nagusi: gizonentzat, gudaria; emakumeentzat, zaintzailea. Estereotipo hoiek izan badute zamarik esparru publikora jauzi egin duten emakumeengan: nola izan borrokalari eta zaintzaile aldi berean?

Arriskuei errepasoa eginda, garai berriak zabaltzen dituen aukerei begira jarri da Rodriguez: biolentziaren definizioa berriro zehazteko aukera dago eta bake kontzeptuaren tranpak agerian uztekoa. Zalantza, berriz: nola lortu definizio berri horien hegemonia?

Gudariaren albo-kalteak

Arratsaldeko tartean, ikastaroaren antolatzaileek mahai-ingurua egin zuten, Euskal Herriko gatazkaren kontakizunean zer genero-harreman eta zer militantzia-eredu nagusitu diren aztertzeko. Hasteko eta behin, aukeratutako metodologia azpimarratu behar da: argia eta eraginkorra. Ikus-entzunezko hainbat ale aukeratu, gatazkarekin nolabaiteko lotura zutenak, eta horietan emakume eta gizonak nola errepresentatu diren aztertu zuten, bizi-bizi. Izan ere, adierazpen-mota horietan oso nabarmen hezurmamitzen dira gizartearen baloreak, azken batean, errealitatea irudikatzeko modu kultural bat dira, eta oso ondo adierazten dute nola ikusten diren gauzak.

Hiru lan aukeratu zituzten. Kalera, kalera abestia, U12 manifestaziorako deialdi-bideoa eta El lobo filmeko eszena bat. Labur, hona errepresentazioei erreparatuta ateratako ondorio batzuk:

Gudariaren oso irudi zehatza eraikitzen da (gizona, ausarta, nekaezina, borroka egiteko beti gertu). Gudariaren indarra behin eta berriro azpimarratzen da, epika sortuz. Epika eta heroiaren figura eraginkorrak dira borrokarako gorputzak lortu nahi direnean eta fedearen antzera funtzionatzen dute. Borrokara lotzearen ondorioak ez dira agertzen, alegia, presoa desagertu egiten da. Gudariaren irudiak, hain juxtu, ondorio latzak dakarzkio presoari: indarra bada bere ezaugarri behinena, zaurgarritasuna ahaztu egingo da, eta espetxean une askotan agortzen zaizkio indarrak presoari. Ahultasun horri arrazoibiderik ezin topatu eta ondoez-iturri bihurtzen da, ez baitauka horri aurre egiteko estrategiarik, ezta estrategia komunik ere.

Emakumeei zaintzaile papera dagokie: emazte edo ama. Borrokalari-eredua eta zaintzaile-eredua zorrotz markatzen dira eta hezi gaituzten ereduen isla dira. Abestian biei paper aktiboa ematen zaiela iruditu arren, tranpa bat da, borrokari garrantzia handiagoa ematen baitzaio, borroka bat da ezinbesteko, indar bat: hire indarraren beharra diagu, gure indarrarekin batera. Toka egiten zaion indarra, maskulinoa, borrokalariarena, bestearen gainetik dago, herri gisa daukagun gure indar orokor horrez gain, aparte aipatzekoa da.

Emakumeak, gainera, plazer-emaile ere badira eta, esparru publikoan badaude, puta. Hipersexualizatuta ageri dira eta Ebaren mito iraunkorrari helduta gudaria tentatzen dute. Mitomanoak dira, eta armak hartzen dituztenean gizonek baino are arriskutsuago jarduten dute, irrazionalak direnez, pasioak eta umoreek aginduta borrokatzen dutelako eta ez arrazionalki, helburu politikoak lortzeko, gizonek bezala. Ez dira fidatzekoak, ematen zaien informazioa edoizeini kontatzen diote.

Espetxeko bizitzari dagokionez, presoa gizona da eta bisitan datorkiona emaztea. Emakumeek familiaren parte izanda dute presentzia borrokan. Gorputzaren ahuleziari garrantzia kentzen dio presoak eta bisitan datorrenak garrantzia kentzen dio, era berean, kanpoko sufrimenduari. Preso egoteak seme-alabekiko harremanean izan ditzakeen ondorioak ere ez dira aipatzen.

30 urte beranduago kantu berberak abesten ditugun arren moldaketarik egin gabe, gauzak aldatzen ari direla ere badirudi. Hizlariek adibide hartu zuten Gasteizko Harresiak egindako bideoa, bertan borroka ez dago indar fisikoarekin soilik lotuta; aitzitik, besotik elkar hartzeari, hurkoarengan babesa bilatzeari, umoreari eta samurtasunari ere egiten zaio tokia. Bestetik, Barrura begiratzeko leihoak dokumentala ere aipatu zuten, bertan harreman afektibo anitzagoak agertzen dira (besteak beste, lesbiana-bikote bat) eta gudariaren iruditeria epikoaren arrakalak ere agertzen dira, esate baterako, Jonen elkarrizketan.

Danele Sarriugarte
Danele Sarriugarte

1 Iruzkin

Zure iruzkina

Your email address will not be published. Required fields are marked *